Adli Psikoloji Nedir?

Bir suç işlendiğinde çoğu insanın aklına benzer sorular gelir: Bir insan neden suç işler? Suç davranışı önceden öngörülebilir mi? Travmatik bir olay, mağdurun belleğini ve anlatımını etkileyebilir mi? Bu soruların yanıtları yalnızca hukuk alanının değil, psikoloji biliminin de çalışma konusudur.

Adli psikoloji, en genel anlamıyla psikoloji biliminin bilgi, yöntem ve araştırma bulgularının hukuk ve adalet sistemiyle ilişkili konulara uygulanmasını ifade eder. Ancak adli psikoloji, popüler kültürde sıklıkla gösterildiği gibi yalnızca "suçlunun zihnine girmek" ya da "suçlu profili çıkarmak" değildir. Alan; insan davranışını, bilişsel süreçleri, belleği, travmayı, kişilik özelliklerini, risk faktörlerini ve psikopatolojiyi hukuki bağlam içerisinde bilimsel yöntemlerle değerlendirmeyi gerektirir.

Adli Psikoloji Nedir?

Adli psikoloji, psikoloji biliminin kuramsal bilgisinin, araştırma yöntemlerinin ve değerlendirme araçlarının hukuki süreçlerde ortaya çıkan psikolojik sorulara uygulanmasıdır.

Bu alan, psikoloji ile hukuk arasında bir köprü işlevi görür. Bir yanda insan davranışını anlamaya çalışan psikoloji bilimi, diğer yanda davranışları belirli hukuki kurallar ve sorumluluklar çerçevesinde değerlendiren hukuk sistemi vardır.

Adli psikolojik yaklaşımın temel sorularından biri şudur:

"Psikoloji bilimi, hukuki karar süreçlerine nasıl bilimsel ve objektif bilgi sağlayabilir?"

Bu nedenle adli psikoloji yalnızca suç davranışıyla ilgilenmez. Mağdurlar, çocuklar, ergenler, aileler, tanıklar ve adli sisteme farklı biçimlerde dâhil olan bireylerle ilişkili psikolojik konular da alanın çalışma kapsamına girebilir.

Adli Psikolog Ne Yapar?

Adli psikoloji alanındaki çalışmalar, kişinin içinde bulunduğu hukuki sürece ve uzmana yöneltilen değerlendirme sorusuna göre değişebilir. Adli psikolojik değerlendirmelerde genel olarak şu alanlar önem kazanabilir:

• Bireyin bilişsel ve duygusal işlevselliğinin değerlendirilmesi
• Kişilik özelliklerinin ve davranış örüntülerinin incelenmesi
• Psikopatolojik belirtilerin değerlendirilmesi
• Travmanın psikolojik etkilerinin araştırılması
• Şiddet ve yeniden suç işleme riskine ilişkin faktörlerin değerlendirilmesi
• Mağduriyetin psikolojik sonuçlarının incelenmesi
• Çocuk ve ergenlerin gelişimsel özelliklerinin adli süreç bağlamında değerlendirilmesi
• Tanık belleği ve ifade süreçlerinin psikolojik açıdan ele alınması
• Dosya bilgilerinin ve farklı bilgi kaynaklarının birlikte değerlendirilmesi
• Bilimsel bulgular doğrultusunda uzman görüşü ve raporlama süreçlerinin yürütülmesi

Burada önemli bir ayrım vardır: Adli psikolog, hukuki kararı veren kişi değildir. Psikoloğun görevi, uzmanlık alanı içerisindeki psikolojik soruları bilimsel yöntemlerle değerlendirmek ve ulaşılan bulguları uzmanlık sınırları içerisinde açıklamaktır. Nihai hukuki karar ilgili yargı mercilerine aittir.

Adli Psikoloji Sadece Suçlularla mı İlgilenir?

Adli psikoloji denildiğinde ilk akla gelen konu genellikle suç işleyen bireylerin psikolojik özellikleridir. Oysa alan bundan çok daha geniştir.

Adli psikoloji kapsamında suç davranışında bulunan bireylerin yanı sıra mağdurların yaşadığı travmatik etkiler, çocukların adli süreçlerdeki gelişimsel özellikleri, aile içi şiddet, istismar, tanık belleği, ifade süreçleri, risk değerlendirmesi ve rehabilitasyon gibi pek çok konu ele alınabilir.

"Bir insanın davranışını, yaşadığı koşulları ve psikolojik işleyişini bilimsel olarak nasıl anlayabiliriz?"

Suç Davranışı Psikolojik Açıdan Nasıl Ele Alınır?

Suç davranışını tek bir nedene bağlamak bilimsel açıdan doğru değildir. Bir kişinin suç davranışında bulunmasını yalnızca kişilik özellikleriyle, yalnızca çocukluk yaşantılarıyla ya da yalnızca psikiyatrik belirtilerle açıklamak çoğu zaman yetersizdir.

Bireysel özellikler, gelişimsel deneyimler, aile ilişkileri, sosyal çevre, akran grupları, travmatik yaşantılar, dürtü kontrolü, problem çözme becerileri, madde kullanımı, öfke düzenleme becerileri, toplumsal koşullar ve durumsal faktörler davranışın ortaya çıkmasında farklı düzeylerde etkili olabilir.

Örneğin "Bu kişi öfkeli olduğu için suç işledi" biçimindeki basit bir açıklama bilimsel açıdan yeterli değildir. Bunun yerine şu soruların araştırılması gerekir:

• Öfke hangi durumlarda ortaya çıkıyor? Kişi öfkesini nasıl düzenliyor?
• Dürtü kontrolü nasıl? Daha önce benzer davranış örüntüleri var mı?
• Madde kullanımı söz konusu mu?
• Şiddeti meşrulaştıran düşünce kalıpları bulunuyor mu?
• Sosyal ve çevresel risk faktörleri neler? Koruyucu faktörler mevcut mu?

Adli Psikolojik Değerlendirme ile Psikoterapi Aynı Şey midir?

Hayır. Bu ayrım oldukça önemlidir. Psikoterapide temel amaç, kişinin yaşadığı psikolojik güçlükleri anlamak, psikolojik iyilik hâlini desteklemek ve değişim sürecine yardımcı olmaktır. Terapötik ilişki güven, iş birliği ve değişim motivasyonu üzerine kurulur.

Adli psikolojik değerlendirmede ise süreç belirli bir psiko-hukuki soruya yanıt vermek amacıyla yürütülür. Bu nedenle değerlendirme sürecinde görüşmelerin yanı sıra psikolojik testler, davranışsal gözlemler, dosya bilgileri, geçmiş kayıtlar ve uygun olduğunda farklı bilgi kaynakları birlikte ele alınabilir.

Bir başka önemli farklılık da gizliliğin sınırlarıdır. Klinik görüşme ile adli değerlendirme aynı amaçla yapılmadığı için, değerlendirmeye katılan kişiye sürecin amacı, bilgilerin kimlerle ve hangi kapsamda paylaşılabileceği ve gizliliğin sınırları açık biçimde anlatılmalıdır.

Adli Psikolojik Değerlendirmede Objektiflik Neden Önemlidir?

Adli psikoloji uygulamalarının en temel ilkelerinden biri tarafsızlık ve bilimsel objektifliktir. Adli değerlendirme yapan psikoloğun görevi bir tarafın iddiasını doğrulamak ya da çürütmek değildir. Uzman, değerlendirme sorusuna bilimsel veriler doğrultusunda yanıt arar.

Adli değerlendirmelerde en sık karşılaşılan risklerden biri, uzmanın başlangıçtaki varsayımını doğrulayan bilgilere daha fazla ağırlık vermesidir. Bu nedenle alternatif açıklamaların değerlendirilmesi ve bulguların sınırlılıklarının raporda açık biçimde belirtilmesi bilimsel yaklaşımın bir parçasıdır.

Psikolojik Bozukluk ile Suç Davranışı Aynı Şey Değildir

Toplumda en sık karşılaşılan yanlış inanışlardan biri, psikolojik bozukluğu olan bireylerin tehlikeli ya da suça yatkın olduğu düşüncesidir. Oysa psikolojik bir tanıya sahip olmak, tek başına suç davranışını açıklamaz.

Suç davranışı ile psikopatoloji arasındaki ilişki değerlendirilirken bireyin belirtileri, davranış örüntüsü, geçmişi, sosyal çevresi, madde kullanımı, stres faktörleri ve koruyucu faktörleri birlikte ele alınmalıdır.

Adli Psikolojide Risk Değerlendirmesi

Adli psikolojinin önemli çalışma alanlarından biri de risk değerlendirmesidir. Ancak risk değerlendirmesi, "Bu kişi kesinlikle tekrar suç işler" ya da "Bir daha asla şiddet uygulamaz" şeklinde kesin tahminlerde bulunmak değildir. İnsan davranışı karmaşıktır ve yüzde yüz kesinlikle öngörülemez.

Bilimsel risk değerlendirmesinde kişinin geçmiş davranışları, mevcut psikolojik durumu, madde kullanımı, dürtü kontrolü, şiddete ilişkin tutumları, sosyal destek kaynakları, tedaviye uyumu, stres faktörleri ve koruyucu özellikleri birlikte değerlendirilir.

Bu yaklaşım, değerlendirmeyi yalnızca "tehlikeli–tehlikesiz" ikiliğinden çıkararak daha bilimsel ve dinamik bir zemine taşır.

Sonuç: Adli Psikoloji İnsan Davranışını Hukuki Bağlamda Anlamaya Çalışır

Adli psikoloji; psikoloji biliminin insan davranışı, biliş, duygu, kişilik, gelişim, travma ve psikopatoloji konusundaki bilgisini hukuk sistemiyle buluşturan çok disiplinli bir çalışma alanıdır.

Alan yalnızca suç işleyen bireyleri değerlendirmekten ibaret değildir. Mağdur psikolojisinden tanık belleğine, çocukların adli süreçlerde değerlendirilmesinden şiddet ve yeniden suç işleme riskine kadar geniş bir çalışma alanına sahiptir.

"Bu insan neden böyle davrandı?"

Adli psikolojinin temel amacı, suç davranışını dramatize etmek ya da insanları etiketlemek değil; insan davranışını bilimsel yöntemlerle anlamak ve psikolojik bilgiyi hukuk sistemi içerisinde etik, objektif ve sorumlu biçimde kullanmaktır.

Kaynakça

• Akdaş, A., & Oral, G. (2006). Akademik bir disiplin ve uygulama alanı olarak adli psikoloji. Türk Psikoloji Yazıları, 9(17), 71–90.
• American Psychological Association. (2013). Specialty Guidelines for Forensic Psychology. American Psychologist, 68(1), 7–19.
• Duman, N. (2020). Adli Psikoloji'nin tarihine kısa bir bakış. Muhakeme Dergisi, 3(1), 11–21.
• Gudjonsson, G. H., & Haward, L. R. C. (1998). Forensic Psychology: A Guide to Practice. Routledge.
• Heilbrun, K., Marczyk, G. R., & DeMatteo, D. (2002). Forensic Mental Health Assessment: A Casebook. Oxford University Press.
• Wells, G. L., Kovera, M. B., Douglass, A. B., Brewer, N., Meissner, C. A., & Wixted, J. T. (2020). Policy and procedure recommendations for the collection and preservation of eyewitness identification evidence. Law and Human Behavior, 44(1), 3–36.