Günümüzde bireylerin yaşam biçimleri, iş temposu ve toplumsal beklentiler geçmiş yıllara göre büyük ölçüde değişmiştir. Modern zamanların en yaygın psikolojik sorunlarından biri olan tükenmişlik sendromu; "iş yaşantısı gereği yoğun duygusal taleplere maruz kalan ve devamlı olarak insanlarla yüz yüze olan bireylerde görülen fiziksel bitkinlik, uzun süren yorgunluk, çaresizlik ve umutsuzluk duygularının, yapılan işe, hayata ve diğer insanlara karşı olumsuz tutumlarla yansıması ile oluşan bir sendrom" olarak tanımlanmıştır.
Çevreden bireye yöneltilen, onda kaçınılmaz ve otomatik denebilecek bir gerilim yaratan olaylar stresli olaylardır. Stres bireyler üzerine etki yapan ve onların davranışlarını, iş verimini, başka insanlarla ilişkilerini etkileyen bir kavramdır. Stres hiçbir şey yokken veya kendiliğinden oluşmaz. Stresin oluşması için insanın içinde bulunduğu ya da hayatını sürdürdüğü ortam veya çevrede meydana gelen değişimlerin insanı etkilemesi gerekmektedir. Stres altında insan bireysel bütünlüğüne yönelen tehditlere karşı, özellikle zihinsel düzeyde başarılı bir mücadele veremezse baş etmekte zorlandığı zor duygular sonucunda; önemli/ önemsiz kararları vermekte güçlük, değersizlik, yetersizlik, güvensizlik ve terk edilmişlik duyguları, alışılmış davranış biçimlerinde önemli değişiklik, alkol ve/veya madde kullanımında artış, kişisel hata ve başarısızlıkları sürekli düşünmek, sağlığa aşırı ilgi ve uyku sorunları gibi durumlar ile karşı karşıya kalabilir.
Tükenmişlik, aşırı ve uzun süreli stresin neden olduğu duygusal, zihinsel ve fiziksel bir bitkinlik durumudur. Genellikle kişinin bunalmış hissettiği ve taleplerinin karşılanmadığını düşündüğünde oluşur. Stres sürekli hale gelip kronikleştikçe birey önce belli bir rol üstlenmeyi sağlayan ilgi ya da motivasyon kaybı yaşamaya başlar, sonrasında iş hayatında yaşanan gerilimler, belirsizlikler, kontrol kaybı gibi durumlarla başa çıkamama durumu gelişir. Zamanla kişisel bir tatminsizlik, isteksizlik ve duyarsızlaşma durumları ile devam eder. Sonuç olarak birey yaşadığı olumsuzluklarla baş edemez ve tükenir.
Özellikle bir bireyin kaldırabileceği iş yoğunluğunun üzerinde bir tempo ile çalışması ve yoğun stres altında hissetmesi, kendini bu koşullar altında çalışmaya zorlaması belirli bir evreden sonra çökkün ve tükenmiş hissetmesine neden olur.
Tükenmişlik Sendromu Belirtileri Nelerdir?
Tükenmişlik sendromunun en sık görülen belirtileri; çalışanların iş yerinde çalışırken kendilerini her zaman fiziksel, zihinsel veya duygusal olarak yorgun hissetmeleridir. Bunun yanı sıra bireylerin motivasyonlarının düşmesi, aşırı karamsarlık, fazla ve gereksiz tepkisellik, konsantrasyon problemleri, bireylerin kapasitelerinin altında iş performansı sergilemesi, iş arkadaşları ve yönetim ile sık sık iletişim problemleri yaşaması, iş dışında da sık sık iş sorunlarını düşünmesi ve iş doyumunun genel olarak azalması gibi belirtiler de sık rastlanan diğer yakınmalardır.
Tükenmişlik sendromunun en büyük belirtisi, işe gitmek istememe hissidir. Bireyler kendilerini sürekli yorgun hissettiklerinden, işe zoraki bir şekilde isteksizlik haliyle gitmektedirler. Bununla birlikte çalışanların iş ile ilgili beklentileri ve hayal kırıklığının artması, takdir edilmeme ve anlaşılmama hissi de kendini göstermektedir. Birey attığı her adımı isteksiz atar ve her şey boş gelmeye başlar, doğru yerde olmadığını düşünür ve tatminsizlik hissine kapılır.
Birey, çalışma ortamında işin getirdiği zorunluluklar ve sorumluluklar arasında gidip gelen bir ruh haliyle çevresindeki bireylerle iletişim kurmakta da sorun yaşamaya başlar. Basit sorunlar nedeniyle bile iş arkadaşlarına sinirli davranışlarda bulunabilir ve iletişimde olduğu kişilerin onlara rahatsız edici bir baskı uyguladığı hissine kapılabilir.
Gerginlik, uyku sorunları ve yorgunluk gibi stres belirtileri, alışılmamış sıkıntılarla beraber ortaya çıkabilir. Eğer bu dönemler sınırlı sürelerde seyrediyorsa, sıkıntının sonu görülebiliyorsa ve stres belirtileri kısa dinlenme dönemlerinde, örneğin hafta sonlarında azalıyorsa, bir tükenmişlik sendromundan söz edilemez. Ancak işte aşırı zorlanma hali birkaç hafta ila aylar arasında sürerse ve kısa dinlenme dönemlerinde düzelme olmazsa, bir tükenmişlik sendromu söz konusu olabilir. Tükenmişlik kendi başına bir hastalık değildir ancak daha sonra ortaya çıkabilecek depresyon gibi bir ruhsal hastalığa ve/veya yüksek tansiyon gibi bir bedensel hastalığa yakalanma riskini artırabilir ya da bu tür bir hastalığı tetikleyebilir. Duyarsızlaşma, öfke, kontrolsüzlük, isteksizlik gibi durumlar aynı zamanda depresyon, anksiyete, panik bozukluk gibi sorunları da açığa çıkarabilir.
Tükenmişlik Sendromu Kimlerde Daha Fazla Görülür?
Sürekli olarak yüksek sorumluluk gerektiren hayati kararlar almak durumunda olan, iş yaşamında zamanla yarışan ve iş yetiştirme konusunda baskılara maruz kalan, küçük detaylara büyük hassasiyet gösterilmesi gereken titiz işlerde çalışan kişiler, tükenmişlik sendromuna yakalanma konusunda diğer bireylere oranla daha yüksek risk altındadır. Fakat bu durumların hiçbiri ile bağdaştırılamayacak iş ve yaşam temposu içerisinde olan kişilerde de bu sendroma rastlanabileceği bilinmelidir. Bunların haricinde bazı kişisel faktörler de bu durumun gelişmesinde rol oynayabilir. İstemediği durumlara karşı "hayır" demekte zorlanan, idealist ve mükemmeliyetçi kişiliğe sahip olan ve iş konusunda gereğinden fazla fedakârlık yapmaya yatkın sıklıkla görev insanı olarak addedilen, reddetmek nedir bilmeyen, herkese yardım etmeyi görev edinmiş kişilerde bu sendroma sıklıkla rastlanmaktadır. Bu durumda temel mesele mevcut koşulların çıkardığı stres ve onunla baş edebilme gücünü kaybetmektir.
Tükenmişlik Sendromuna Sebep Olan Etmenler Nelerdir?
Stresin ve tükenmişliğin nedenleri birbirine bağlıdır. Yoğun iş temposu, belirsiz görev tanımları, yetersiz ücret veya adaletsiz yönetim anlayışı çalışanlarda stres yaratır. Kişinin aşırı düzeyde sorumluluk alması, buna karşın takdir edilmemesi, ödüllendirilmemesi, yıldırma (mobbing) yapan yönetici/yöneticiler ve/veya çalışma arkadaşlarının varlığı, görev tanımında olmayan ekstra işlerin giderek artması, kendisinden yüksek beklentilerin varlığı, kaybetme duygusu, sosyal destek eksikliği, kişinin yalnız hissetmesine ve zor durumlarla tek başına mücadele etmesine neden olur. Bunun yanında bireysel özellikler, şehir yaşamının hızlı temposu, trafik, ekonomik sorunlar ve toplumsal belirsizlikler gibi bireylerin stres yükünü artıran çevresel etmenler de tükenmişliğe neden olabilmektedir. Aslen iş hayatında görülmekle birlikte, eşinden kötü muamele gören, yaptığı hiçbir işin beğenilmemesi, takdir edilmemesi sonucunda aile hayatında eşlerde de tükenmişlik sendromu yaşanabilmektedir.
Başa Çıkma Yolları
Stres ve tükenmişlikle başa çıkmak için hem bireysel hem de kurumsal düzeyde önlemler almak gerekmektedir. Bireysel açıdan, kişinin yaşam tarzı değişiklikleri büyük önem taşır. Düzenli uyku, dengeli beslenme ve egzersiz, stresi azaltan temel unsurlardır. Bunun yanında zaman yönetimi becerisi kazanmak, öncelikleri belirlemek ve kişisel sınırlar koymak da önemlidir. Sosyal destek ağının güçlü olması, bireyin yaşadığı sorunları paylaşmasını kolaylaştırır ve stresin olumsuz etkilerini hafifletir. Tükenmişlik sürecinde ise profesyonel yardım almak, psikolojik danışmanlık ya da terapiye başvurmak gerekebilir. Kurumsal düzeyde ise yönetim anlayışının destekleyici olması kritik bir noktadır. Çalışanların emeklerinin değerli hissettirilmesi, adil ücretlendirme, görev dağılımının dengeli yapılması ve iletişim kanallarının açık olması tükenmişliği azaltır. İş yerlerinde stresle başa çıkmaya yönelik eğitim programları düzenlenmesi ve çalışanlara mola ya da izin haklarının etkin bir şekilde kullandırılması, uzun vadede hem çalışanların hem de kurumların yararına olacaktır.
Sonuç
Stres ve tükenmişlik, modern yaşamın en ciddi sorunları arasında yer almakta ve giderek daha geniş kitleleri etkilemektedir. Her bireyin hayatında belirli düzeyde stres yaşaması kaçınılmazdır, ancak önemli olan bu stresin yönetilebilir hale getirilmesidir. Yönetilemeyen stres zamanla tükenmişliğe dönüşerek bireyin hem ruhsal hem de fiziksel sağlığını tehdit eder. Bu nedenle bireysel farkındalık, sağlıklı yaşam alışkanlıkları, sosyal destek ve gerektiğinde profesyonel yardım büyük önem taşır. Stres ve tükenmişlik ile mücadele yalnızca bireysel bir sorumluluk değil, aynı zamanda toplumsal bir gerekliliktir.
Kaynakça
- Freudenberger, H. J. (1974). Staff burn-out. Journal of Social Issues, 30(1), 159–165. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1974.tb00706.x
- Maslach, C., & Jackson, S. E. (1981). The measurement of experienced burnout. Journal of Occupational Behavior, 2(2), 99–113. https://doi.org/10.1002/job.4030020205
- Maslach, C., Schaufeli, W. B., & Leiter, M. P. (2001). Job burnout. Annual Review of Psychology, 52, 397–422. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.397
- Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping. New York: Springer.
- Selye, H. (1976). Stress in health and disease. Butterworth-Heinemann.
- Şahin, N. H., & Durak, A. (1995). Stresle başa çıkma tarzları ölçeği: Üniversite öğrencileri için uyarlanması. Türk Psikoloji Dergisi, 10(34), 56–73.
- Tutar, H. (2018). Stres ve stresle başa çıkma yolları. Ankara: Detay Yayıncılık.
- Yıldırım, İ. (2019). Tükenmişlik sendromu: Nedenler, sonuçlar ve baş etme yöntemleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 52(2), 215–232.